چيستان، لُغَز و  معما از ديدگان لغت شناسان و صاحبنظران

.پردك – با اول مفتوح بثاني زده و دال مفتوح بكاف زده چيستان باشد، و آنرا به تازي لغز و به هندي پهيلي گويند

:امير خسرو دهلوي فرمايد

زپردكهاي دورادور بسته                      كه از فكرش دل داناست خسته

چربك – با اول مفتوح بثاني زده و باي مفتوح، چند معني دارد كه يكي از معاني آن چيستان باشد و آنرا بتازي لغز

:خوانند. امير خسرو دهلوي راست

نر و ماده بهم چون دوست با دوست           بسي مرموز چربك گفته در پبوست

گردك – با اول مكسور چهار معني دارد كه يكي از آن معاني چيستان باشد و آنرا بردك خوانند و بتازي لغز گويند و بهندي پهيلي

:محمد پادشاه متخلص به «شاد» در فرهنگ آنندراج، چيستان، لغز ومعما را  چنين بيان مي كند

چيستان- بر وزن سيستان.ف. بمعني پرسيدني باشد مثلا «چيست آن قصر بي در و روزن» و آنرا بتازي لغز و

:احجيه گويند چنانكه عثمان مختاري گفته

چيست آن چرخي كه باشد بر دو كوه آنرا مدار          آلت رفتنش هشت و جاي آسودنش چار

:همگر شيرازي گفته

چيست آن گوهر كه مي زايد از آن دريا روان              صورت او دُر وليكن باشدش از جزع كان؟

:لازم نيست كه دراول آن چيست آن بوده باشد بلكه بطريق سوال نيز گفته مي شود چنانكه ميرمعزي گفته

چه پيكرست به زير سپهر يافته تير                             بشكل تير و بدو ملك راست گشته چو تير

.و آن را برد و بردك نيز گويند يعني پوشيده و در پرده و بتركي بلهجه خوانند

لغز- بالضم و سكون زاي معجمه، ع چيستان. لغز بضمتين و بالتحريك و كصرد، مثله، الغاز (بالفتح) جمع هر چهار وسوراخ كلا كموش وسوسمار و موش وبدين معني بفتح هم آمده لغز كصرد مثله. و با صطلاح كلامي است موزون كه دلات كند بر ذات شيئي از اشيا به ذكر خواص و لوازم آن شيء مشروط با آنكه مجموع الصفات مخصوص بدان ذات باشد و در غير او يافته نشود هر چند هر يك از آنها در غير او موجود باشد بطريقي كه ذهن مستقيم و طبع

:سليم انتقال كند از آن كلام بدان ذات وعجم اين قسم را چيستان خوانند. چيستان

چيست آن درج زمرد رنگ ناپيدا دهان                         چون صدف يكتا دري ناسفته دارد در ميان

حيرتي دارم كه چون آن درج بشكافد كسي                     افكند آن گوهر ناسفته از كف رايگان

مبدع صورت چو تركيب وجودش نقش بست                      پوستش بر مو پديد آمد و مو بر استخوان

:كه « انبه » باشد. چيستان

چيزي چه بود مرده به يك كنج نهاده                           زنده نشود تا  نكني زآتش بريان؟

:كه «شمع» باشد. چيستان

آن چيست كه خود ريسد و خود بافد جامه                     خود جامه همي بافد او باشد عريان؟

.كه «عنكبوت» باشد

معما- بضم او وفتح ثاني و تشديد ميم مفتوح ع پوشيده شده وكور و نابينا كرده شده از كنز و متخب و در لطائف نوشته كه معما به معني مكان پوشيده و باصطلاح كلامي كه بوجه صحيح دال باشد بر اسمي برطريق رمز و ايما كه پسند طبع سليم باشد و در بعضي كتب چنين نوشته كه معما به معني ديده و بي نظير و در اصطلاح كلاميه دلالت كند بطريق رمز و ايما بر اسمي بطريق قلب يا تشبيه يا بحساب جمل يا بوجهي ديگر 

:محمد حسين بن خلف تبريزي در «برهان قاطع» چيستان و لغز را چنين معرفي مي نمايد

.معني ماهيت نيز آمده است

بعدي   قبلي