تهران باستان ، شهري در پرده ابهام

تهران ، شهر بزرگ و آلوده امروز كه به نظر مي رسد تاريخي بيش از 200 سال ندارد ، پيشينه اي قريب به 3200 سال داشته است ، اما كاوش در مناطق مورد نظر درباره اين سابقه باستاني سالهاست كه به دليل ساخت و سازهاي گسترده در منطقه باستاني قيطريه امكانپذير نيست .

تهران شهري خفته در پشت نقابي 3000 ساله است اين پيشينه بر اساس نتايج كاوشهاي باستان شناسي در قيطريه ، دروس ، پل رومي ، پاسداران ، قلهك و ... به حدود 3200 سال مي رسد ، اگرچه شهر تاريخي ري كه در جنوب تهران قرار دارد ،‌پيشينه اي به مراتب غني تر در حدود 8000 سال دارد .

آذر سال 1347 بساز و بفروشها و بلدوزرها با چنگالهاي مكانيكي خود به تخريب آثار فرهنگي مشغول بودند . آثار فراواني به صورت تپه در آمده بود كه عده اي از ساكنين محلي به جمع آوري آنها مشغول شدند و مقداري از آنها هم همراه كاميون هاي خاك به خارج شهر منتقل شد . طولي نكشيد كه سر و صداي تخريب آثار فرهنگي در همه شهر پيچيد ، سر انجام كارشناسان وقت مركز آثار باستاني به محوطه قيطريه اعزام شدند و در نيم نگاه اول به عمق ماجرا پي بردند و محوطه اي باستاني كه وسعتش مشخص نبود در برابرشان آشكار شد . با مشاهده چنين وضعتي اداره باستان شناسي ، از شهرداري درخواست كرد كه جواز ساخت و ساز در اين منطقه را ديگر صادر نكند و جوازهاي صادر شده را هم به حالت تعليق در آورد .

گروه حفاري مشخص شد و سرپرستي آن را سيف الله كامبخش فرد (باستان شناس) به عهده داشت .

كشيدن سيم خاردار در حدود 2 هكتار از باغ صارم الدوله (جنوب پارك قيطريه) آغاز شد . با شروع حفاري در محدوده مورد نظر به گورستاني متعلق به 1200 سال پيش از ميلاد دست يافتند ، همچنين با زدن گمانه هايي در محوطه باغ مشخص شد كه عرصه اين گورستان تا نيمه هاي باغ هم پيش رفته است كه به علت رطوبت و وجود ريشه درختان به گورها صدمه هايي وارد شده بود و حفاري در آنها صورت نگرفت .

هيات باستان شناسي تپه قيطريه با حفاري در حدود 8000 مترمربع به 350 گور باستاني همراه با تدفين هاي يك نفره و مقادير فراواني اشياي فرهنگي دست يافتند . بيشتر تدفينها به شيوه جنيني يا خوابيده به پهلو با دست و پاهاي جمع شده صورت گرفته بود . گورها هيچ يك داراي ساخت و ساز سنگي نبودند .

در خاكسپاري مردگان باستان قيطريه جهت و سمت خاصي رعات نشده است ولي به نظر مي رسد كه در تدفين آنها نقش خورشيد وجود دراد بطوري كه 50 درصد اجساد به پهلوي چپ و صورت انها رو به طلوع آفتاب قرار داده شده ، احتمال مي رود چنيني استقراري از آنجا برگرفته شده باشد كه فوت شده باشد صبح زود به خاك سپرده شده است . همچنين 30 درصد تدفينها نيز به پهلوي راست و صورت رو به غروب آفتاب ، 10 درصد به صورت چمباتمه و 10 درصد در حاليكه به پهلو خوابيده اند و صورتشان به آفتاب نيمه روز خيره شده ، تدفين شده اند .

از كنار اجساد موجود در 350 گور مكشوفه نزديك به 5000 شي سالم برنزي و سفالي به دست آمد كه مشخصه بارز آن سفال نوع خاكستري بود .

وجود اشيا در كنار اجساد مردگان قيطريه نشان مي دهد كه ساكنان تهران در 1200 سال پيش از ميلاد به زندگي پس از مرگ اعتقاد داشته اند . همچين از حفاري هاي قيطريه ظروف سفالي خاكستري رنگ لوله دار ، فنجان ها ،‌بشقابها ، دييسها ، ‌ليوانها ، ‌آلات برنزي از قبيل تيغه گليم بافي ، سوزن ، سنجاق مو ، كارد و زيور آلات از قبيل انگشتر ، گوشوارده ، دستبند و وسايل آرايش بانوان به دست آمد كه نشان از پيشرفت ساكنان اين منطقه در هزاره اول پيش از ميلاد دارد .

با وجودي كه نزديك به 3200سال از استقرار ساكنان قيطريه گذشته اما از روي آثار و بقاياي بجا مانده از آنها مي توان درباره آنها قضاوت كرد 1200 سال پيش از ميلاد جمعيت زيادي در حوزه تهران زندگي مي كرده اند . اما بر اساس تحقيقاتي كه گروهي از باستان شناسان ژاپني در كوهپايه هاي گيلان و منطقه املش و در ارتفاعات بالاي 1500 متر انجام دادند ،‌احتمال مي رود اين قوم با ورود ديگر اقوام به اين منطقه به گيلان رانده شده باشند . چرا كه بررسي نژاد شناسي صورت گرفته بر روي جمجمه هاي مكشوفه از گورهاي املش با جمجمه كشف شده از قيطريه و وسايل آنها مشابهت دارند .

هنرمندان قيطريه در 3200 سال پيش سفالينه هاي خود را ريخت شناسي يا قيافه و شكل ظروف توجه خاصي داشته اند و به اين دليل اكثر ظروف كشف شده انديشه اي را در خود پنهان دارند . ساخت  ظروف چند كاره ايجاد فرمهاي مختلف و انتزاعي در روي ظروف از جمله ايجاد منقاره سمبليك پرنده بر روي يك ظرف موجب شده تا اين مجموعه از تنوع شكلي فوق العاده برخوردار باشد . و اين نمادي از شكوه هنر سفالگري اين قوم است .

حفاري در تپه قيطريه بي وقفه تا تيرماه سال 1348 ادامه پيدا كرد و از آن تاريخ به بعد حفاري باستان شناسي تازه اي انجام نشد .

منبع : روزنامه اعتماد